Maj

 Nadal przebywam na zwolnieniu lekarskim. Jutro będę miała komisję lekarską w ZUS w sprawie renty-zobaczę jaki będzie efekt. Czekam też na termin do sanatorium-skierowanie było składane pod koniec zeszłego roku, a na termin czeka się parę lat. MM też problemy ze stawami skroniowo-żuchwowymi, niestety NFZ nie pokrywa kosztów leczenia, więc muszę płacić za wszystko sama, za konsultację u specjalisty należy płacić z własnej kieszeni (400 zł), za badania, rehabilitację czy specjalną szynę także trzeba płacić, więc koszty będą szły w tysiące zł i możliwe, że skończy się na wzięciu kredytu w banku. Zobaczę co będzie dalej …

Kwiecień

Witajcie. Zaczął się nowy miesiąc, ja nadal jestem na zwolnieniu lekarskim, za niecałe 2 tygodnie mam przyjęcie do szpitala na zabieg termolezji (zabieg robiony w związku z bólem okolic stawów krzyżowo-biodrowych). Lekarz powiedział, że na najbliższej wizycie wystawi wniosek o świadczenie rehabilitacyjne. Zobaczę co wyjdzie dalej 

Wiosna

 Witajcie,

rozpoczęła się niedawno wiosna, robi się coraz cieplej. Ja cały czas jestem na zwolnieniu lekarskim (prawie 4 miesiące). Najpewniej skończy się świadczeniem rehabilitacyjnym albo rentą. W kwietniu zgłaszam się do szpitala na termolezję. Zobaczę jaki efekt będzie. Będę musiała też zapytać w szpitalu czy dadzą radę zrobić coś ze złamanymi elementami instrumentarium.

Problemy z kręgosłupem

 Cześć. Jestem osobą, która miała 10 operacji kręgosłupa. Po jednej z operacji były komplikacje, lekarze robili zabiegi poprawkowe. Na ten moment jestem na zwolnieniu lekarskim ponad 2 miesiące i ciężko powiedzieć co będzie dalej. Miałam dużo badań np rezonans magnetyczny, zdjęcia rtg, tomografię komputerową. Próbuję z różnymi metodami leczenia jak chociażby kinesotaping (niestety odpłatnie). Jestem na lekach przeciwbólowych, są także choroby dodatkowe jak np Hashimoto, Insulinooporność. Jakiś czas temu okazało się, że jedna śruba jest złamana, miałam konsultacje m in u neurochirurga czy u lekarzy ze szpitala, w którym mnie operowano. Ciężko powiedzieć co będzie dalej. Dojazdy do lekarzy w innym mieście to niestety koszty. Trochę się boję tego co będzie dalej…

Skoliozy

Skolioza, czyli zniekształcenie kręgosłupa w trzech wymiarach może być chorobą o różnym podłożu. Niestety najczęściej mamy do czynienia z tzw. skoliozami idiopatycznymi, czyli zniekształceniem kręgosłupa i tułowia w okresie rozwojowym o nieznanej przyczynie. W obecnym stanie wiedzy przyjmuje się tzw. koncepcję wieloczynnikową, która bierze pod uwagę również uwarunkowania genetyczne, które predysponują do zniekształcenia kręgosłupa w okresie wzrastania.

O skoliozie mówi się wtedy, gdy kąt skrzywienia kręgosłupa mierzony na zdjęciu RTG wynosi co najmniej 10 stopni. Trzeba jednak wiedzieć, że skolioza to nie tylko nieprawidłowe wygięcie kręgosłupa do boku. Za deformację tułowia w przebiegu tej choroby odpowiada także zaburzenie prawidłowych krzywizn kręgosłupa, czyli fizjologicznej kifozy w odcinku piersiowym i fizjologicznej lordozy w odcinku lędźwiowym oraz obrót kręgów na danym poziomie wokół własnej osi. Te trzy składowe rozwijają się jednocześnie i dają kliniczny obraz choroby.

Skolioza idiopatyczna może powstać w różnym wieku w okresie rozwojowym i ze względu na czas ujawnienia się, dzieli się je na skoliozy wczesnodziecięce obserwowane do 3. roku życia, skoliozy dziecięce od 4. roku życia oraz skoliozy młodzieńcze.

Głównym problemem po rozpoznaniu skrzywienia kręgosłupa u dziecka jest ocena, czy i w jakim stopniu będzie narastała ta deformacja. Niestety im wcześniej wystąpi i im większy jest kąt skrzywienia, tym prawdopodobieństwo narastania deformacji jest większe. Na przykład, jeżeli dwudziestostopniowe skrzywienie kręgosłupa zostanie zdiagnozowane w 10. roku życia to ryzyko narastania deformacji wynosi ok. 60%, natomiast ta sama wartość skrzywienia wykryta w 16. roku życia daje ryzyko progresji już tylko w 10%.

Dziecko, u którego stwierdzono boczne skrzywienie kręgosłupa musi być objęte stałą opieką ortopedyczno-rehabilitacyjną.

Pacjenci ze skrzywieniami do 20 stopni są kwalifikowani na obserwacje oraz kinezyterapię wg metod specjalnych, a także jako uzupełnienie do ćwiczeń w basenie. Jak dotąd nie ma naukowych dowodów na skuteczność ćwiczeń w zapobieganiu progresji skoliozy. Jest to choroba, która ma własną, niezależną dynamikę przebiegu, inną u każdego pacjenta.

Nie można jednak pozostawić dziecka i rodzica tylko w oczekiwaniu na rozwój choroby. Specjalne ćwiczenia, asymetryczne, inne dla każdego odcinka kręgosłupa mają na celu poprawę funkcjonowania mięśni odpowiedzialnych za stabilizację kręgosłupa. Mięśnie rozciągnięte po stronie wypukłej skrzywienia muszą być wzmacniane, a przykurczone po stronie wklęsłej skrzywienia należy rozciągnąć. Oprócz ćwiczeń „celowanych” na mięśnie danego odcinka kręgosłupa należy zapewnić dziecku prawidłowy rozwój fizyczny, poprawiający sprawność ogólną oraz wydolność układu oddechowego i krążenia. Pacjent może uprawiać w zasadzie wszystkie sporty z wyjątkiem aktywności bezpośrednio obciążających kręgosłup w jego długiej osi (np. podnoszenie ciężarów, nieprawidłowo dobrane ćwiczenia w siłowni).

Dużym problemem jest, gdy dzieci ze skoliozą grają na instrumentach, wymuszających długotrwałą asymetryczną pozycję, np. skrzypce lub flet poprzeczny. Jest to dylemat dla lekarza, rodziców i samych zainteresowanych, ponieważ niekiedy ustawienie właśnie w takiej pozycji nasila deformację kręgosłupa w badaniu klinicznym i jest jakby odwróceniem postępowania w czasie ćwiczeń rehabilitacyjnych. W wielu przypadkach proszę, aby dzieci przynosiły instrument na sesję ćwiczeniową. Wtedy wspólnie z rehabilitantem podejmowane są próby korekcji postawy podczas gry. Taki pacjent musi być pod ścisłym nadzorem i obserwacją, czy skrzywienie narasta, ponieważ chyba nikt nie czuje się kompetentny do wydania zakazu gry na instrumencie.

Trzeba sobie zdawać sprawę, że najlepsze ćwiczenia, z najbardziej doświadczonym terapeutą nie wyprostują skrzywionego kręgosłupa, ani w 100% nie zatrzymają narastania deformacji, nawet jeżeli byłyby wykonywane codziennie przez wiele godzin, bo taka jest specyfika tej jednostki chorobowej.

Z moich obserwacji wynika, że systematyczne, długofalowe postępowanie, na które składają się nie tylko specjalistyczne ćwiczenia, ale też dbałość o sylwetkę poza salą gimnastyczną, pamiętanie o tym, że plecak trzeba nosić na dwóch ramionach, stać symetrycznie na dwóch nogach bez uginania, siedzieć bez podwijania nóg pod pośladki, skutkują tym, że większość pacjentów z umiarkowanym skrzywieniem może bez skrępowania rozebrać się na plaży, a dziewczyny mogą na studniówkę założyć sukienkę bez pleców. Dzieje się tak, ponieważ dzieci te są wyuczone „trików” poczucia własnego ciała, które pozwalają na jak największą symetrię ustawienia ramion, łopatek i talii, aby niewprawne oko nie dostrzegło deformacji kręgosłupa. Podkreślam raz jeszcze, że ta „optyczna” poprawa nie idzie w parze ze zmniejszeniem stopnia skrzywienia w badaniu radiologicznym.

Niestety, jeżeli w czasie obserwacji dziecka dochodzi do szybkiego postępu skrzywienia konieczne jest rozważenie leczenia gorsetami korekcyjnymi. Na pewno nie jest to komfortowa sytuacja dla dziecka, ponieważ jest to sztywny „szkielet” wymagający noszenia przez 22–23 godziny na dobę. Nie wszyscy rodzice i pacjenci akceptują ten sposób leczenia, ale czasami jest to jedyne postępowanie mające na celu próbę zatrzymania progresji skrzywienia lub zwolnienia jego tempa i uzyskania symetrii tułowia. Trzeba jednak wiedzieć, że jest to postępowanie długoletnie i dające efekty u pacjentów, u których nie został zakończony proces wzrostu kostnego. Kwalifikację do rozpoczęcia tego typu leczenia podejmuje się na podstawie zdjęcia radiologicznego obejmującego cały kręgosłup wraz z miednicą. Na rynku dostępne są różne typy gorsetów korekcyjnych dla skolioz w zależności od ośrodka klinicznego specjalizującego się w danym rodzaju zaopatrzenia.

Jeżeli pomimo tych wymienionych działań skrzywienie narasta. Jego wartość osiąga na zdjęciu radiologicznym wartość 45–50 stopni do rozważenia pozostaje podjęcie leczenia operacyjnego, które pozwala na trwałą korekcję deformacji kręgosłupa.

Laminektomia lędźwiowa

Laminektomia to procedura chirurgiczna polegająca na usunięciu fragmentu tylnej części kręgosłupa w celu zniesienia ucisku na korzenie nerwowe biegnące w kanale kręgowym. Głównym wskazaniem do wykonania laminektomii jest stenoza, czyli patologiczne zwężenie światła kanału kręgowego.

Słowo laminektomia pochodzi z połączenia łacińskiego słowa lamina - określającego łuk kręgu oraz przyrostka -ektomia czyli wycięcie. Zatem laminektomia polega na wycięciu łuku kręgu, który jest kostną strukturą anatomiczną ograniczającą z tyłu kanał kręgowy. Historycznie jest to jedna z najstarszych procedur w chirurgii kręgosłupa, pierwszy zabieg został wykonany w 19-tym wieku. Przez lata był to jeden z częściej wykonywanych zabiegów chirurgicznych na kręgosłupie, obecnie wraz z pojawieniem się wielu nowych technik laminektomię wykonuje się rzadziej, niemniej występują określone wskazania, w których jest to metoda stosowana z wyboru.

Wskazania

Głównym wskazaniem do wykonania laminektomii lędźwiowej jest stenoza, czyli patalogiczne zwężenie światła kanału kręgowego. Do stenozy dochodzi najczęściej w wyniku procesu zapalnego, który obejmuje więzadło żółte (strukturę łącznotkankową wyściełającą kanał kręgowy) a także stawy międzykręgowe. Klasycznym objawem stenozy jest chromanie neurogenne, czyli ból kończyn dolnych występujący po przejściu nawet krótkiego dystansu. Często stenozie towarzyszy ból pleców, który może promieniować do kończyn dolnych. Podstawowe znaczenie w kwalifikacji do leczenia operacyjnego ma dignostyka radiologiczna, zwłaszcza badanie rezonansu magnetycznego, które szczegółowo uwidacznia kanał kręgowy i jego zawartość. Zdarza się, że w zaawansowanej chorobie zwyrodnieniowej więzadło żółte, które prawidłowo ma grubość 1-2 mm może osiągać grubość do 12 mm. Dodatkowy przerost stawów międzykręgowych może ograniczyć światło kanału kręgowego do zaledwie kilku milimetrów przekroju (prawidłowo ponad 13 mm). Ponieważ w przypadku stenozy zwyrodnieniowej patologia występuje w tylnej części kręgosłupa logicznym postępowaniem jest usunięcie właśnie tylnych elementów kręgosłupa, czyli wykonanie laminektomii.

Technika operacyjna

Klasyczna laminektomia polega na obustronnym usunięciu łuków kręgu wraz z wyrostkiem kolczystym. Operacja wykonywana jest w znieczuleniu ogólnym, w ułożeniu na brzuchu. Po nacięciu skóry na długości ok. 12-15 cm (gdy zabieg wykonywany jest na jednym poziomie) odwarstwia i odcina się mięśnie przykręgosłupowe. Po zaopatrzeniu krwiawiących naczyń dokładnie odsłania się łuki kręgu oraz wyrostek kolczysty. Po usunięciu wyrostka kolczystego należy za pomocą wyspecjalizowanych narzędzi usunąć łuk kręgu oraz więzadło żółte. Na tym etapie należy zachować szczególną ostrożność, aby nie uszkodzić opony twardej oraz korzeni nerwowych. Cel zabiegu jest osiąnięty z chwilą uwidocznienia i uwolnienia korzeni nerwowych oraz worka oponowego (ilustracja obok). Typowo, przy braku komplikacji zabieg trwa około 1,5 godziny. Możliwa jest nawet znaczna utrata krwi.

Czego spodziewać się po zabiegu

Jeśli nie doszło do powikłań typowo po laminektomii konieczne jest pozostanie w łóżku przez około 2-3 dni, przy czym u osób w wieku podeszłym okres ten może się znacząco wydłużyć. Po tym czasie wskazane jest stopniowe uruchamianie, osoba operowana zazwyczaj może powrócić do codziennych czynności w ciągu 6 tygodni. Szwy skórne usuwane są po 10-14 dniach od zabiegu.

Możliwe powikłania

Podobnie jak każdy zabieg chirurgiczny laminektomia obarczona jest pewnym prawdopodobieństwiem wystąpienia powikłań. Najczęstsze to:

• uszkodzenie opony twardej, które czasem objawia się płynotokiem (wypływem płynu mózgowo-rdzeniowego przez ranę). Gdy ilość wypływającego płynu mózgowo-rdzeniowego jest duża może wystąpić ból głowy. Powikłanie to występuje rzadko, bo u ok. 1-5% operowanych pacjentów, w zależności od ośrodka. Przy reoperacjach ryzyko wystąpienia płynotoku jest wielokrotnie większe. 
• uszkodzenie korzeni nerwowych. Stosunkowo rzadkie (1-10%), jeśli wystąpi to najczęściej pod postacią drętwienia w kończynie dolnej. Prawie zawsze ma charakter przemijający. 
• niestabilność. U niektórych pacjentów usunięcie tylnej części kręgosłupa destabilizuje kręgosłup i po kilku latach może prowadzić do niestabilności, wymagającej zabiegu stabilizacji. Zjawisko niestabilości po laminektomii jest stosunkowo słabo zbadane, przyjmuje się, że może dotyczyć od 5 nawet do 30% pacjentów. 
• inne powikłania, jak infekcja czy krwotok nie są znacząco częstsze, niż w przypadku innych zabiegów operacyjnych na kręgosłupie.

Borowina, zabiegi borowinowe, sanatoria, uzdrowiska

           Borowina pochodzi od staropolskiego określenia torfów, które były wydobywane w borach. Do lecznictwa wprowadzono po raz pierwszy na Orawie w Mariańskich Łaźniach w 1815r., a w Polsce w Krynicy w 1858r. 
Borowiny (torfy, peloidy torfowe) należą do naturalnych substancji mineralnych, powstałych w skutek butwienia części roślinnych w środowisku wodnym z niewielkim dostępem powietrza i udziałem drobnoustrojów. Po rozdrobnieniu i zmieszaniu z wodą stosowane są w postaci papki głównie do kąpieli, zawijań i okładów.

           Kąpiel borowinowa powoduje powolne przegrzanie ciała osoby poddanej zabiegowi- nie odczuwa się silnego ciepła, możemy natomiast zaobserwować duże wydzielanie potu - uruchomieniu mechanizmów termoregulacyjnych zabezpieczających przed przegrzaniem.

           Podstawowym zadaniem kąpieli borowinowej w odnowie biologicznej jest przegrzanie tkanek powodujące lepsze ich dotlenienie i odżywienie, przyspieszenie utylizacji produktów przemiany materii i usunięcie metabolitów wysiłkowych. Poza działaniem odkwaszającym na drodze chemicznej stwierdzono także właściwości przeciwzapalne ( niezmiernie korzystne dla sportowców). Ponadto kąpiel taka wpływa także na funkcjonowanie autonomicznego układu nerwowego. Obserwuje się podczas niej zwiększenie napięcia części współczulnej układu nerwowego, natomiast po kąpieli przez kilka godzin dominuje część przywspółczulna autonomicznego układu nerwowego.
Ciśnienie hydrostatyczne wywołuje przesunięcie krwi do klatki piersiowej, powiększeniu ulegają duże naczynia krwionośne, bardziej obciążona jest prawa komora serca. Drażnione są receptory skórne- przekrwienie oraz ograniczenia odczuć bólowych. Rozluźnienie zmęczonych mięśni, zmniejszenie ich bolesności, działanie przeciwzapalne (steroidy hamujące powstawanie substancji wywołujących proces zapalny).

           Kąpiel borowinowa w odnowie biologicznej jest skutecznym zabiegiem po treningach czy zawodach (duże zaburzenia równowagi kwasowo-zasadowej, obciążony narząd ruchu.). Zabieg dopiero po około 6-8 godz. od zakończenia ćwiczeń (ważne wcześniejsze uzupełnienie płynów w organizmie). Powinien trwać ok.15-25 min. Po zabiegu należy przez około godzinę wypocząć, najlepiej w pozycji leżącej. W dniu, w którym brana jest kąpiel borowinowa nie należy wykonywać zabiegów całościowych, cieplnych i wodnych. Jeżeli kąpiel wykonujemy w dniu wolnym od ćwiczeń, wtedy możemy ją połączyć z masażem suchym wybranej grupy mięśni.
Oddziaływanie miejscowe przeprowadzamy za pomocą zawijania lub okładów, najczęściej stosuje się preparaty borowinowe zawierające około 80% wody. Przed zabiegiem należy pastę borowinową podgrzać do temperatury około 40C. Zawijanie polega na nałożeniu na ciało pacjenta około 5 cm warstwy ogrzanej borowiny oraz takiej samej warstwy na prześcieradło, którym owija się część poddaną zabiegowi. Prześcieradło okrywa się folią czy ceratą i owija kocem. Okład borowinowy powinien znajdować się na ciele przez około 30 min.

Zawijania z pastą borowinową stosujemy przede wszystkim na okolice stawów, wspomagając przebieg procesów wypoczynkowych w więzadłach czy ścięgnach najczęściej ulegającym przeciążeniom. W przypadku bardzo dużego zakwaszenia jakiejś grupy mięśni okład można wykonać na nie oraz na grupę mięśni znajdującą się bliżej serca. Zawijanie czy ciepłe okłady nie powinny być stosowane przed upływem sześciu godzin od zakończenia ćwiczeń.

           Borowina może być również wykorzystywana do zabiegów ochładzających wybrane części ciała- schłodzić do temp.ok. 2-5 owinąć w cienką tkaninę, najlepiej bawełnianą, i przyłożyć na wybrane miejsce. Wskazania- zarówno urazy mechaniczne, jak i zmiany przeciążeniowe układu ruchu. Czas zabiegu wynosi 10-20 minut; kiedy mamy do czynienia z ostrym stanem zapalnym zabieg należy powtarzać co 1-2 godziny.

SKŁAD CHEMICZNY BOROWIN:
A. Składniki organiczne:
· Bituminy ( woski, żywice, asfalty, tłuszcze)
· Pektyny ( garbniki, produkty rozkładu błonnika i białka roślinnego)
· Celuloza i hemiceluloza.

· Kwasy huminowe (fulwokwasy, kwasy humusowe, aminokwasy stanowiące produkt humifikacji roślin w specyficznych

  warunkach wodnych. Kwasy huminowe działają przeciwzapalnie. przeciw-bakteryjnie i przeciwwirusowo. stymulują 

  procesy przemiany materii i powodują wzrost oddychania tkankowego.

· Ligniny i huminy
· Substancje czynne biologicznie typu hormonalnego, enzymy, antybiotyki.
B. Składniki nieorganiczne:
· sole mineralne- siarczany magnezu i potasu, związki glinu, żelaza i wapnia, sód, krzem
C. Składniki mikrobiologiczne:
· Bakterie tlenowe i beztlenowe
· grzyby.


Borowina naturalna

           Składa się z tzw. ziaren, z których większość ma średnicę około 4 mm. Do zabiegów zaleca się borowinę rozdrobnioną do średnicy około 2 mm. Podgrzewanie borowiny powyżej 50C niszczy wartości katalityczne, a powyżej 80C biologiczne i narusza istotne właściwości fizyczne i chemiczne. Dopuszcza się maksymalne podgrzewanie do 65C. Po nałożeniu borowiny o temp.42C po kilku min. Skóra, tkanki osiągają temp.ok.39C, podwyższając ogólną ciepłotę ciała o 2-3C. Im mniejsza gęstość, tym mniejszy efekt termiczny. Ogólne przegrzewanie borowiną zwieksza przemianę materii oraz przekrwienie glęboko położonych mięśni, stawów i tkanek wokół nich leżacych- rozluźnienie ich napiecia, zmniejszenie bólu oraz zwiększenie elastyczności mięśni i ruchomości stawów. Miejscowo zwiększa wchłanialność w ogniskach zapalnych.
Zawarte w borowinie składniki chem.i biol., zwłaszcza kwasy huminowe, działają przeciwzapalnie, ściagająco, drażniąco, bakteriostatycznie, bakteriobójczo i przeciwwirusowo. W borowinie wystepują również w bardzo niewielkich ilościach hormony: progesteron, estradiol, estriol, testosteron i kortyzol.
U kobiet i u mężczyzn po zabiegach borowinowych wzrasta poziom hormonu luteinizujacego, natomiast poziom insuliny w surowicy krwi ulega obniżeniu.

W ginekologii stosowanie zawijań, kąpieli i kolumnizacji przyczynia się do powiększenia macicy przy jej niedorozwoju, z występującą jednocześnie niedoczynnością hormonalna jajników. W niedomodze jajników po zawi-janiach i tamponach borowinowych następuje poprawa, wzrasta poziom estradiolu i progesteronu oraz wydzielanie z moczem adrenaliny i noradrenaliny bez zmian w zakresie poziomu gonadotropin. (pobudzający wpływ borowiny na jajniki). W przewlekłych zapaleniach pochwy i szyjki macicy tampony borowinowe poprawiają stan kliniczny oraz częściowo zmniejszają pod względem ilościowym i jakościowym florę bakteryjną.. Skuteczne również w niepłodności czynnościowej oraz w przedwczesnym przekwitaniu (wyrównanie lub przywrócenie cykli miesiączkowych i złagodzenie towarzyszących objawów).

W przewlekłych i podostrych zespołach bólowych dolnego odcinka kręgosłupa zawijania borowinowe, nasiadówki i tzw. majtki borowinowe o temperaturze 42-44C powodują w szybkim czasie ustąpienie lub znaczne zmniejszenie bólów, zwiększenie ruchomości kręgosłupa i normalizację napięcia mięśni przykręgosłupowych (unikać zabiegów o wys. temp. w okresie ostrym- nasilenie dolegliwości)
Zabiegi borowinowe w procesach pourazowych i zwyrodnieniowych stawów poprawiają ich ukrwienie i odżywienie, powodują rozluźnienie przykurczonej torebki oraz więzadeł i tkanek okołostawowych ( zwiększenia zakresów ruchu). W zmianach zwyrodnieniowych stawów biodrowych, szczególnie po zabiegach operacyjnych, zaleca się okłady borowinowe, które przyspieszają odbudowę uszkodzonych elementów stawowych powstałych w procesie chorobowym oraz w wyniku operacji. Natomiast po endoprotezoplastyce stawu biodrowego zabiegi borowinowe działają niekorzystnie.

Zabiegi lecznicze z zastosowaniem borowiny naturalnej

Kąpiele borowinowe całkowite i częściowe o zróżnicowanej konsystencji borowiny:
- konsystencja rzadka - 75 kg borowiny uzupełnionej 

  do 200 l wodą,
- konsystencja średnia - 100 kg borowiny uzupełnionej 

  do 200 l wodą,
- konsystencja gęsta - 150 kg borowiny uzupełnionej 

  do 200 l wodą. 

 

           Najczęściej stosuje się półkąpiele o konsystencji rzadkiej, ponieważ kąpiele całkowite o dużej temperaturze i dużej gęstości borowiny są silnym obciążeniem dla organizmu. 
Kąpiel całkowita - temperatura 40-42C, czas kąpieli 15-20 min, pierwsza kąpiel 1/2 zleconego czasu, druga i trzecia 2/3 i dopiero czwarta zlecony czas. kąpiel 2-3 razy tygodniowo przez 3-4 tygodnie. W dniu kąpieli całkowitych nie wolno stosować żadnych innych zabiegów.
Półkąpiel - o konsystencji rzadkiej w temperaturze 40-42C. średniej i gęstej 44-46. czas kąpieli 15-20 min. pierwsza kąpiel 1/2 zleconego czasu, druga 2/3, trzecia zlecony czas. Kąpiel 2-3 razy tygodniowo przez 3—4 tygodnie.

Po kąpieli całkowitej i półkąpieli należy bezwzględnie wypoczywać w pozycji leżącej przez 0,5 do l godziny w wydzielonym pomieszczeniu o temperaturze powietrza 21-22C.

Nasiadówki borowinowe- półkąpiele w specjalnie wymodelowanych wannach, w których ciało pacjenta przebywającego w pozycji półsiedzącej jest zanurzone w borowinie od połowy ud do wysokości pępka. Temperatura przy rzadkiej papce borowinowej wynosi 40-44C, przy średnio gęstej i gęstej do 46C, czas kąpieli 10-20 min, maksymalnie do 30 min, kąpiel 2-3 razy tygodniowo. Po kąpieli zalecany godzinny wypoczynek w pozycji leżącej.
Fasony borowinowe duże- częściowe kąpiele w specjalnych wysokich wanienkach, w których zanurza się przedramiona do łokci, a podudzia do kolan, temperatura 40-42C. czas zabiegu 15 -20 min. maksymalnie do 30 min. kąpiel 3-4 razy tyg. przez 3-4 tygodnie.Fasony borowinowe małe- przy zastosowaniu borowiny tylko na ręce lub stopy; zaleca się temperaturę 40-46, czas zabiegu 15-20 min. maksymalnie do 30 min, w wybranych przypadkach można stosować codziennie przez 3 tygodnie.

Zawijania (okłady) borowinowe całkowite i częściowe- na kozetce kładzie się kolejno koc, ceratę lub grubą folię i prześcieradło. Na to nakłada się warstwę borowiny o grubości 4-5 cm Na leżącego na niej pacjenta nakłada się drugą warstwę o tej samej grubości i dokładnie owija go wszystkimi trzema podkładami. Zamiast ceraty i prześcieradła można stosować cienką jednorazowa folię. Zawijania całkowite-rzadko ze względu na duże obciążenie organizmu. Wymagana jest obecność lekarza.Temperatura i czas zabiegu jak przy zawijaniach częściowych. 

 

Zawijania częściowe obejmują połowę ciała od stóp do pępka lub od pępka po ramiona, (różne części ciała, których łączna powierzchnia nie przekracza połowy pow. ciała). Przy zawijaniach w obrębie klatki piersiowej- worek z lodem lub zimną wodą na okolicę serca. Temperatura borowiny 42-44C. przy małych okładach l/4 powierzchni ciała 42-46C, czas zabiegu 20-30 min. kąpiel 2-3 razy tygodniowo. Po zawijaniach wypoczynek w pozycji leżącej przez godzinę.
Tampony borowinowe - stosowane dopochwowo i doodbytniczo. Używa się wysokogatunkowej borowiny, dobrze oczyszczonej i rozdrobnionej, najlepiej jednak pastę borowinowa. 

Tampony dopochwowe (kolumnizacja)- dobrze rozdrobnioną borowinę lub pastę borowinową sterylizuje się przed wykonaniem zabiesu. w temperaturze około 100C. przez 20-30 min. Temperatura papki 42-44C, czas zabiegu 10-20 min. maksymalnie 30 min. Tampony stosuje się 3-5 razy tygodniowo. Po usunięciu tamponów należy wykonać płukanie pochwy wyjałowiona wodą o temp. 38-40C.

Wlewy doodbytnicze z około 150-200 ml pasty borowinowej lub bardzo mocno rozdrobnionej borowiny wykonuje się w temp. 43-45C. Większe ilości mogą powodować wystąpienie szybkiego wydalenia wlewu, który powinien być utrzymany w odbytnicy 1-3 godzin. Zaleca się w schorzeniach ginekologicznych stosowanie codziennie przez 3 tygodnie na przemian wlewów doodbytniczych z tamponami dopochwowymi. Pasta, względnie rozdrobniona borowina, nie wymagają sterylizacji, w związku z tym jest to bardzo prosty zabieg, który można wykonywać codziennie przez 3 tygodnie( przeciwwskazania- żylaki odbytu i uszkodzenia śluzówki).

Kurację pitną z wysokogatunkowej borowiny, bardzo rozdrobnionej, lub z pasty borowinowej, którą odpowiednio rozcieńcza się woda destylowana, a następnie filtruje, stosuje się w nadkwaśności żołądka. Obniża ona zawartość wolnego kwasu solnego, zmniejsza ogólną kwaśność treści pokarmowej oraz obniża stężenie sodu. W badaniach na zwierzętach stwierdzono działanie obniżające poziom cholesterolu całkowitego, lipidów całkowitych oraz trójglicerydów.
Jonoforeza borowinowa- zabieg z borowiny wysokogatunkowej, dobrze oczyszczonej i rozdrobnionej, najlepiej jednak z pasty borowinowej, którą miesza się z woda destylowaną do średniej gęstości. Na określoną część ciała nakłada się warstwę o grubości 2-3 cm o temperaturze 38C, na nią - podkład, a następnie katodę, stosując natężenie prądu galwanicznego 10-20 mA. Anodę zakłada się na przeciwległym miejscu. Czas zabiegu 15-30 min, 3-4 razy tyg. przez 3-4 tyg. Fonoforeza - warstwa bardzo rozdrobnionej borowiny lub pasty borowinowej o grubości 1-2 cm o temp. 38C i ultradźwięki w dawce 0.2-0,6 W/cm2, przez 10 min, 3-4 razy tyg. przez 3-4tyg. 

Wskazania
1. Choroby zwyrodnieniowo-wytwórcze kręgosłupa i stawów.
2. Choroby pourazowe narządów ruchu.
3. Przykurcze stawów.
4. Choroby reumatyczne mięśni.
5. Neuralgie obręczy biodrowej i barkowej oraz inne przewlekłe nerwobóle
6 Niektóre choroby ginekologiczne (wg wskazań ginekologa).
7. Wysięki w okresie zejściowym.
8.W przewlekłym zapaleniu pęcherzyka żółciowego, kamicy żółciowej i nerkowej bez napadów bólowych, w 

   przewlekłym zapaleniu wątroby i nieżycie żołądka.

Przeciwwskazania
1. Wszystkie ostre i podostre stany zapalne.
2. Niewydolność krążeniowa i oddechowa, nawet niewielkiego stopnia.
3. Nadciśnienie i niskie ciśnienie krwi.
4. Niedokrwistość.
5. Choroby naczyń krwionośnych, zwłaszcza miażdżyca i zakrzepowe zapalenie żył.
6. Choroby nerek i pęcherza moczowego.
7. Cukrzyca.
8. Podwyższona temperatura ciała bez względu na przyczynę.
9. Skłonność do krwawień i wybroczyn.
10. Zaburzenia troficzne i zapalne skóry.
11. Zaburzenia czucia.


Pasta borowinowa (peloidyna)

           Wytwarzanie odbywa się najczęściej w młynach kulowych. Do załadowanej do bębna borowiny dodaje się wodę w proporcji około 2,5-3,0:1 i po około 5-7 godz mielenia uzyskuje się pastę borowinową o konsystencji kremu o średnicy drobin około 0.01 mm. Zawarte w borowinie składniki o wiele łatwiej wchłaniają się przez skórę, względnie przez błony śluzowe do organizmu. Pastę borowinową stosuje się w postaci izotermiczncj 37--38C oraz w postaci hipertermicznej 41—47C. Grubość okładu- średnio od 0.2 do l cm. Przykładem jest zastosowanie pasty borowinowej u chorych z przewlekłym niedokrwieniem kończyn dolnych. Stosowana w postaci okładów o temp. 37-38C przez 30 min- powoduje wyraźna poprawę ucieplenia skóry, trwającą od 4 do 8 godzin, oraz niewielki wzrost przepływu tkankowego. W schorzeniach gośćcowych daje ogólną poprawę, w chorobie reumatoidalnej zmniejsza natężenie bólu, sztywność poranną, rozległość obrzęków, po serii zabiegów daje zmniejszenie aktywności procesu chorobowego, jednak bez poprawy wskaźników biochemicznych, ale również bez ich zaostrzenia.

Zabiegi lecznicze z zastosowaniem pasty borowinowej

           Kąpiele i półkąpiele z pasty borowinowej - roztwór 1-2% w wodzie gospodarczej (można w wodzie mineralnej lub swoistej) Temp. 36 -38C, czas zabiegu 15-20 min, kąpiel 3 razy tyg.
Zawijania całkowite warstwa pasty borowinowej 0,2-1,0 cm, temp.37—47C, czas zabiegu 15-20-30 min, 2-3 razy tyg. Zawijania częściowe warstwa pasty borowinowej 0,2-1,0 cm, temp.37-47C, czas zabiegu 15-20-30 min., 3-4 razy tyg. Tampony borowinowe, wlewy doodbytnicze, kuracja pitna, jonoforeza borowinowa, fonoforeza wykonywane są jak z zastosowaniem borowiny naturalnej.

Zabiegi specjalne w okulistyce
           Bezpośrednie tampony na oko z pasty borowinowej o temp. 38-42C, nakłada się na oko na 10 min, 3-4 razy tyg. lub codziennie, 10 -20 zabiegów na kurację. Głównie przy stanach pozapalnych spojówki, rogówki, twardówki i tęczówki.
Kołnierz borowinowy - na kark nakłada się kilkucentymetrowy okład z pasty borowinowej lub borowiny o temp.40—42C, 3-5 razy tyg,, 15-20 zabiegów na kurację. Zabieg ten powoduje rozszerzenie naczyń na dnie oka, polepsza odżywienie siatkówki i po kilku zabiegach poprawia ostrość wzroku, polepsza adaptację i rozszerza pole widzenia. Nie wolno stosować w świeżych zapaleniach jagodówki i w świeżych krwotokach w obrębie oczu.

Wskazania
1. Zabiegi z pasty borowinowej o temperaturze izotermicznej bez ograniczeń.
2. Zabiegi z pasty borowinowej o temperaturze hipertermicznej tak jak przy borowinie naturalnej.
Przeciwwskazania
1. Zabiegi z pasty borowinowej o temp. hipertermicznej tak jak przy borowinie naturalnej, przy temp. izoternicznej bez ograniczeń.

Po wszystkich zabiegach borowinowych należy spłukiwać ciało woda o temperaturze 37C.